Ik heb zojuist Philip Zimbardo’s boek The Lucifer Effect, How Good People Turn Evil gelezen. Zimbardo is de sociaal psycholoog die het beroemde Stanford Prison Experiment deed in 1971, wat een klassieke demonstratie was van de macht van sociale situaties om onze persoonlijke identiteit en onze waarden en moraliteit te verstoren. De website bij het boek, The Lucifer Effect, biedt onder andere een overzicht van de inhoud van het boek en bevat secties over heldhaftigheid, weerstand bieden tegen beïnvloeding, en dehumanisering.
We onderschatten de macht van situaties en systemen over ons gedrag
Een centraal thema in het boek is hoe situationele en systemische krachten ons gedrag beïnvloeden. Zoals ik al eerder op deze website heb uitgelegd hebben we de neiging om het belang van persoonlijke dispositionele factoren als beïnvloeders van ons gedrag te overschatten en om de invloed van situationele determinanten te onderschatten. Zimbardo onderscheidt drie soorten gedragsdeterminanten: de persoon, de situatie en het systeem, die hij als volgt definieert: ”The Person is an actor on the stage of life whose behavioral freedom is informed by his or her makeup-genetic, biological, physical, and psychological. The Situation is the behavioral context that has the power, through its reward and normative functions, to give meaning and identity to the actor’s role and status. The Sytem consists of the agents and agencies whose ideology, values, and power create situations and dictate the roles and expectations for approved behaviors or actors within its spheres of influence.”
Rotte manden kunnen goede appels bederven
Wanneer mensen slechte dingen doen hebben de neiging om hun gedrag te verklaren in termen in dispositionele termen; we zoeken naar een verklaring voor het gedrag binnen de mensen en hebben weinig oog voor situationele en systemische invloeden op hun gedrag. Onze dominante logica is: mensen die slechte dingen doen zijn (dus) slecht. Maar experimenten zoals het Stanford Prison experiment, Milgrams experiment over gehoorzaamheid aan autoriteitsfiguren, de conformiteitsexperimenten van Asch, en veel andere experimenten binnen de sociale psychologie hebben aangetoond dat onder bepaalde omstandigheden mensen ertoe gebracht kunnen worden dat ze dingen doen die tegen hun waarden en overtuigingen ingaan. Om het beelden te zeggen: een rotte mand kan ieder goede appel bederven. Zimbardo gaat zo ver dat hij zegt: “Any deed that any human has ever committed, however horrible, is possible for any of us,-under the right or wrong situational circumstances.” Situationele en systemische invloed is het meest krachtig onder twee omstandigheden:
- in nieuwe, onbekende settings waarin we niet terug kunnen vallen op eerdere richtlijnen voor gedragsmogelijkheden,
- wanneer wij denken dat we op de één of andere manier, anders dan andere mensen, niet vatbaar zijn voor de invloed van situationele en systemische krachten (wat ervoor zorgt dat we niet op onze hoede zijn).
Hoe kunnen we ertoe gebracht worden om onze moraliteit los te laten?
Zoals Zimbardo uitlegt op de pagina’s 310 en 311, kan ieder van ons ertoe gebracht worden om onze moraliteit los te laten bij het doen of ervaren van slechte daden wanneer aan vier voorwaarden is voldaan:
- slecht gedrag wordt geherdefinieerd als eerbaar,
- ons gevoel dat er een directe link is tussen ons gedrag en schadelijke consequenties wordt afgezwakt door verantwoordelijkheid te verdunnen (uit te spreiden over een groep) of verplaatsen (naar een autoriteitsfiguur),
- de negatieve consequenties worden genegeerd, verdraaid, afgezwakt of betwijfeld, en
- slachtoffers van ons gedrag worden beschuldigd, gedehumaniseerd en beschreven als straf-verdienend.
De geschiedenis laat zien dat deze condities meestal gecreëerd werden (/worden) door bouwers van dictaturen en aanstichters van volkenmoorden (zoals dat het geval was in Nazi Duitsland en bij de volkenmoord in 1994 in Rwanda). Overige overredingstactieken die gebruikt kunnen worden zijn:
- de voet tussen de deur techniek,
- sociale modellen gebruiken om gedrag te vormen
- mensen identiteitslabeltjes geven die het gedrag beschrijven dat je hen wilt laten vertonen.
Onze uitdaging
Wij zijn bepaald niet weerloos tegen de negatieve invloeden die situaties en systemen op ons kunnen hebben. Wat nodig is is een bewustzijn van hun potentiële macht over ons gedrag en van hoe ze ons ertoe kunnen brengen dat we onze moraliteit loslaten. Dan hebben we de mogelijkheid om een stap terug te doen en weerstand te bieden (hier zijn enkele strategieën om dat te doen). Systemen en situaties zijn in belangrijke mate sociaal gecreëerd en ze kunnen ook sociaal aangepast worden. Onze uitdaging is om goede manden te bouwen, om situaties en systemen te vormen die prosociaal gedrag stimuleren en ervoor zorgen dat we goed kunnen functioneren in overeenstemming met onze morele opvattingen.
Tweet
Tags: gedrag, macht, Milgram, moraliteit, Philip Zimbardo, situatie, situationele, systeem, systemische, The Lucifer Effect
11 Reacties
als groepsdynamisch/organisatie (gedrag) gericht werker en (methodiek)ontwikkelaar houdt ik me al lange tijd bezig met deze aspecten. Het is boeiend om te zien hoe mensen binnen een organisatie hun rol en status veilig stellen door een subgroep te creëren of deel uit gaan maken van een subgroep.
Mijn interesse is gewekt! Weet iemand welke documentatie er over dit onderwerp is in het Nederlands?
[...] attributie In The Lucifer Effect, legt Phil Zimbardo (die ik ook noemde in mijn bericht Rotte manden bederven goede appels) uit dat situationele macht voor groot is in nieuwe settings waarin we niet kunnen terugvallen op [...]
Dank voor de tip en de informatie over het boek. Ik gebruik het prison experiment op Stanford al jaren in mijn colleges om aan te geven hoe belangrijk het is organiaties te controleren. Ik ga dit boek zeker aanschaffen om het te lezen.
Beste Bartho, ken je ook de dvd ‘The Human Zoo’ van Zimbardo? die is ook erg interessant voor onderwijsdoeleinden
Een mooi artikel met hele handige links. Nu gaat dit vooral over extreme situaties (gevangenissen) maar hoe werkt het in het dagelijks functioneren in organisaties. Daar lijkt in zijn algemeenheid minder aandacht meer voor. Is er meer recente literatuur over deze effecten? Of komen we dan weer uit bij rolduidelijkheid, systems psychodynamics of organizations, the invisible bureaucracy en sociotechniek?
Beste Jan, dank voor je reactie. Goed punt. Dit gaat over extreme situaties waarin de meeste mensen niet zo snel terecht zullen komen. En het zou heel interessant zijn om een artikel of een boek te lezen over hoe dit soort effecten speelt in het meer alledaagse leven. Natuurlijk zijn er sociale psychologie boeken (o.a. van Zimbardo) die hier het één en ander over zeggen maar dat zijn echt studieboeken en de algemene lezer zal ze als vrij droog ervaren.
Dit soort effecten speelt wel degelijk in het alledaagse leven. Denk maar aan hoe kinderen op scholen te maken hebben met groepsvorming en de druk om te conformeren. Maar denk ook aan bedrijven waarin iedereen meewerkt aan praktijk waarvan we achteraf zeggen: “hoe kan het dat niemand dit heeft aangekaart?” (denk aan bedrijven als Enron, denk aan maatschappelijke misstanden als de subprime hypotheken, de Icesave affaire).
We zijn geneigd om achteraf de betrokken in dit soort affaires te bestempelen als slecht (“al die schurken in de bankensector!”) maar als je Zimbardo goed leest en ter harte neemt, realiseer je je dat dit misplaatst is. Als wijzelf midden in dit systeem hadden gefunctioneerd hadden wij ons er naar alle waarschijnlijkheid ook naar gevoegd.
Interessant onderwerp. Oplossingsgericht zou je ook kunnen kijken in welke situaties het wel lukt om aan groepsdruk e.d. te ontkomen, bijvoorbeeld door situaties met klokkenluiders te onderzoeken. Hoe komt het dat zij wel een verkeerde situatie/systeem hebben kunnen aankaarten? Zou daar al een boek over bestaan?
Een andere positieve invalshoek in dit opzicht is het boek Switch van de broers Heath (werken met De berijder, De Olifant en Het pad en veel van hun ideeen zijn oplossingsgericht). Die geven aan hoe je de ‘situationele gevoeligheid’ die mensen kenmerkt in positieve zin kan beinvloeden om gewenste veranderingen te bewerkstelligen (verandering van ‘Het pad’). Zij geven veel voorbeelden van de praktijk (en verwijzingen naar nog meer literatuur hierover) waarin die situationele gevoeligheid ook helder wordt.
Hallo Cora, Inderdaad heel interessant. Het is ook goed om vast te stellen dat in conformiteitsexperimenten niet alle individuen zich conformeerden. Ook in het prisoners experiment was het zo dat er zowel enkele gevangenen als enkele bewaarders relatief normaal bleven doen. Ook is bekend dat sommige mensen de concentratiekampen in de WOII relatief normaal hebben weten te doorstaan. Het is interessant om te kijken hoe deze mensen dit soort dingen voor hebben gekregen. Het is goed om te stellen dat we niet per definitie weerloos zijn tegen bedreigende systemen en situaties.
[...] attributie In The Lucifer Effect, legt Phil Zimbardo (die ik ook noemde in mijn bericht Rotte manden bederven goede appels) uit dat situationele macht voor groot is in nieuwe settings waarin we niet kunnen terugvallen op [...]
Bedankt voor de tip en de korte toelichting. De impact van sociale omstandigheden op individueel gedrag is iets dat me al langer dan vandaag intrigeert. Ik ga me eens verder verdiepen in de ‘weerbaarheidstechnieken’ om moraliteit te behouden. Het inzetten daarvan begint op kleinschalig niveau. Op de tram bv. als jongeren een andere jongere duidelijk pesten, pijn doen en niemand tussenkomt.