De brug tussen eerder succes en de gewenste toekomst

Door: Coert Visser Gepubliceerd op 14 dec, 2010 in de rubriek Coaching & advisering
Kennisbank onderwerpen: Coaching, Oplossingsgericht managen

Oplossingsgericht coachen kan worden beschreven als het helpen bouwen van een brug tussen eerder succes en de gewenste toekomst. Hier is een uitleg van die drie termen.

1. De gewenste toekomst: hoe wil je dat je situatie wordt? Het beantwoorden van die vraag verschaft een gevoel van richting wat motiverend en hoopgevend is. Als mensen de door hen gewenste toekomst voor zich beginnen te zien, dat zal dit plaatje een aantrekkingskracht op hen beginnen uit te oefenen en dan zullen ze beginnen te geloven dat deze toekomst realiseerbaar zal zijn. Een succesvolle toekomst in oplossingsgericht werken betekent niet een perfecte toekomst. In plaats daarvan is deze toekomst eenvoudigweg beter. Hij kan veel beter zijn of slechts iets beter, acceptabel of goed genoeg. De essentie is: hij is beter.
2. Eerder succes: wanneer waren dingen beter? Het beantwoorden van deze vraag versterkt iemands hoop en vertrouwen dat meer verandering mogelijk zal zijn. Het levert tevens ideeën op voor hoe je verder kunt gaan. Met ‘eerder succes’ wordt niet een fantastisch verleden, laat staan een perfect verleden, bedoeld. In plaats wordt gedoeld op een situatie waarin iets lukte, een situatie die beter was, al was het maar een klein beetje beter, of zelfs iets minder slecht.
3. De brug tussen beide: hoe kan eerder succes benut worden bij het bouwen van de gewenste toekomst? Wanneer eenmaal heldere plaatjes zijn gevormd van zowel de gewenste toekomst als het eerdere succes beginnen oplossingsgerichte coaches het proces te faciliteren van het bouwen van een brug tussen beide. Dit betekent dat het succes in het verleden wordt gebruikt als een bron van inspiratie voor het kiezen van kleine stappen voorwaarts in de richting van de gewenste toekomst.

Tijdens oplossingsgerichte gesprekken wordt veel tijd besteed aan het helpen van cliënten bij het beantwoorden van deze vragen. Dit gebeurt meestal niet op een seriële wijze (eerst de ene vraag dan de andere). In plaats daarvan zie je vaak dat, terwijl gesprekken zich ontwikkelen, dat er heen en weer geschakeld blijft worden tussen het praten over de gewenste toekomst en het eerdere succes. Tijdens dit iteratieve proces komen meestal steeds helderdere plaatjes van de gewenste situatie en het succes in het verleden naar boven. Dit klinkt wellicht eenvoudig maar het kan in de praktijk uitdagend zijn.

I. PRATEN OVER DE GEWENSTE TOEKOMST
Hieronder volgen enkele suggesties voor hoe je je cliënt kunt helpen bij het vormen van een helder plaatje van het gewenste succes in de toekomst.

1. Het praten over de gewenste toekomst op gang krijgen
Vaak uiten cliënten van oplossingsgerichte coaches aanvankelijk vooral hun ontevredenheid over hun huidige situatie. Verbetering wordt vaak gerealiseerd door op subtiele manier hun aandacht te richten weg van de status quo naar hoe ze willen dat hun situatie er uit komt te zien. Vervolgens help je als oplossingsgerichte coach je cliënt om stapjes vooruit te zetten in de richting van die gewenste toekomst. Soms is het moeilijk voor cliënten om deze verschuiving van negatief naar positief voor elkaar te krijgen en zitten ze vast in hun ontevredenheid en klachten. Wanneer dit gebeurt kun je de volgende drie stappen gebruiken om deze verschuiving te ondersteunen:

1. Probleem: onderken het probleem en erken het perspectief van de cliënt: nadat de cliënt heeft verteld over een probleem erken dan het probleem, bijvoorbeeld door iets te zeggen als: “Dat moet vervelend voor je zijn…”,
2. Verandering: suggereer dat de cliënt een behoefte aan verandering heeft. Nadat de cliënt heeft bevestigd dat zijn of haar situatie moeilijk is, en misschien heeft toegelicht op welke wijze en in welke mate de situatie vervelend is, kun je suggereren dat hij of zij een behoefte aan verandering heeft, bijvoorbeeld door te zeggen: “Ik kan me voorstellen dat je graag zou willen dat je situatie anders zou zijn ….”,
3. Resultaat: wanneer de cliënt heeft bevestigd dat hij of zij zou willen dat de situatie anders zou zijn kun je beginnen met het stellen van vragen zoals de wondervraag of de gewenste situatie vraag, bijvoorbeeld als volgt: “Hoe zou je willen dat je situatie wordt?”

Door deze drie vragen te stellen zal de cliënt de verschuiving van negatief naar positief meestal als heel soepel en natuurlijk ervaren. Stap voor stap help je je cliënt hun perspectief op hun werkelijkheid te verschuiven.

2. Doorvragen om een concreet beeld van de gewenste toekomst te krijgen
Bij het helpen van de cliënt bij het vormen van een helder plaatje over de gewenste toekomst werkt de oplossingsgerichte coach vanuit de assumptie dat cliënten hun eigen doelen kunnen en mogen kiezen. Ze betwisten hun doelen niet maar helpen hen via om ze via vragen steeds realistischer en constructiever te maken. Het doel van oplossingsgerichte coaches is om de aandacht van cliënten te richten op de gewenste toekomst in plaats van hen te vragen om toe te geven dat ze fouten hebben gemaakt. In het algemeen brengen oplossingsgerichte coaches cliënten niet in een positie waarin ze negatieve dingen over zichzelf te zeggen. In plaats daarvan helpen ze ze een positief perspectief op zichzelf en hun toekomst te ontwikkelen. Hoe specifieker het plaatje van hun gewenste toekomst wordt, hoe waarschijnlijker het is dat het nuttig zal zijn voor je cliënt. In het begin is het normaal dat cliënten in wat vage en negatieve termen beschrijven en in termen van wat ze willen doen (in plaats van wat dat moet opleveren). De oplossingsgerichte coach helpt om deze vage, negatieve en middelen termen om te zetten in positieve, specifieke en resultaatstermen. Hier zijn drie manieren om cliënten te helpen bereikbare doelen te ontwikkelen:

1. Haasje-over: wanneer cliënten blijven praten over het probleem of over een voorkeursaanpak kun je ze uitnodigen om direct te springen naar de gewenste toekomst door iets te vragen als: “hoe zullen dingen beter zijn als het probleem is opgelost?”
2. Van emotionele toestand naar zichtbaar gedrag: wanneer mensen zichzelf in termen van emoties beschrijven dan kun je vragen stellen die hen helpen deze te vertalen in positieve en specifieke gedragingen zodat de gewenste resultaten heel specifiek zijn: “Hoe kun je je gedragen als je je straks beter voelt?”
3. Perspectief-veranderingsvraag: Met deze techniek stel je feitelijk de vraag: “hoe kunnen anderen straks merken dat dingen beter gaan?” Dit helpt om het gemakkelijker te maken voor mensen om met enige afstand te kijken naar hun situatie en om wat objectiever te kijken. Dit levert vaak veel bruikbare ideeën op. Ook heeft het vaak een motiverend effect om mensen te helpen zichzelf vanuit een derde persoons perspectief te bekijken.
4. Visualisering van gewenste resultaten: een prima manier om cliënten te helpen om specifieke doelen te stellen is om hen te vragen de gewenste situatie zo levendig en visueel mogelijk te beschrijven.

3. Wanneer kan de coach doorschakelen naar een volgend onderwerp?
Praten over de gewenste toekomst wordt geduldig gedaan en kan langer duren dan beginners verwachten. Cliënten aanmoedigen om te blijven praten is daarom belangrijk. Hoe weet je dus of je genoeg hebt gepraat over de gewenste toekomst en verder kunt gaan met het volgende onderwerp? Er zijn twee typen indicaties dat de cliënt genoeg heeft gezegd over de gewenste toekomst.

1. Positieve gedragsbeschrijvingen: als de cliënt eenmaal op een visuele, positieve en levendige manier heeft beschreven wat hij of zij doet in de gewenste situatie is het heel waarschijnlijk dat hij of zij wat bruikbare ideeën heeft opgedaan voor stapjes vooruit en dat hij of zij graag in actie wil komen (lees meer hierover).
2. Non-verbaal gedrag: hoewel oplossingsgerichte coaches in het algemeen niet het non-verbale gedrag van hun cliënten beschrijven of benoemen (“ik kan aan je zien dat je het er niet mee eens bent”) nemen ze dit wel waar en kunnen ze het ook benutten. Wanneer het perspectief van de cliënt aan het verschuiven is van negatief naar positief is dit goed te merken aan het non-verbale gedrag van de cliënt. Aanvankelijk kijken ze misschien boos of bedroefd en zuchten ze misschien of fronsen ze. Geleidelijk aan als de verschuiving plaatsvindt, verandert hun gelaatsuitdrukking. Ze beginnen te glimlachen, de melodie van hun stem begint enthousiaster te klinken, ze knikken en gaan rechterop zitten. Normaal gesproken is het zo dat, wanneer het plaatje van de gewenste toekomst heel specifiek begint te worden, cliënten dit soort non-verbaal gedrag beginnen te laten zien. Dat is meestal een goede indicatie dat je kunt doorschakelen naar een volgend onderwerp in het gesprek, bijvoorbeeld een eerder succes).

II. PRATEN OVER EERDER SUCCES
Eerder succes verwijst naar situaties waarin dingen al beter gingen of, tenminste, minder slecht. Dit soort situaties identificeren versterkt vaak de hoop en het vertrouwen van de cliënt dat meer verandering mogelijk zal zijn en levert doorgaans ook specifieke ideeën op over hoe verder te gaan.

Wanneer een cliënt een situatie in het verleden heeft gevonden waarin hij of zij iets heeft gedaan dat goed werkte dan kan dit gedrag dat goed gewerkt heeft opnieuw geprobeerd worden. We noemen eigen gedrag dat eerder goed gewerkt heeft een’ interne oplossing’ omdat het een oplossing is die gevonden werd binnen de ervaring van de persoon zelf. Interne oplossingen werken zo goed omdat ze ‘passen’ bij een cliënt in de zin dat deze (1) weet hoe hij moet worden toegepast, (2) de vaardigheid heeft om hem toe te passen en (3) vertrouwt op de relevantie en de effectiviteit van de oplossing. Dat interne oplossingen zo goed passen schept een gevoel van eigenaarschap wat het gemakkelijker maakt voor de cliënt om ze opnieuw te gaan gebruiken en te blijven gebruiken. Focussen op interne oplossingen is focussen op dat wat er al is in plaats op wat er nog niet is. Het is gebaseerd op de aanname dat de persoon (of de familie, de organisatie, de afdeling, etc.) beschikt over de mogelijkheden om succesvol te zijn. Het is een waarderende manier van kijken naar individuen, teams en organisaties. Het impliceert dat ze al goed zijn.

Een aanname van de oplossingsgerichte aanpak is dat de intensiteit van problemen en successen altijd zal blijven fluctueren. Er zullen altijd situaties zijn geweest waarin het probleem minder intens aanwezig was en waarin dingen beter waren, zij het misschien maar een klein beetje. Het kan bij dit soort situaties gaan om a) uitzonderingen op het probleem: dit zijn situaties waarin het huidige probleem minder problematisch of zelfs afwezig was, of b) eerdere successen: dit zijn situaties waarin het succes dat de cliënt wil bereiken zich al een beetje voordeed.Oplossingsgerichte coaches werken vanuit de aanname dat wanneer een cliënt wil dat zijn situaties anders wordt er altijd eerdere situaties zijn die al beter waren. De aanwezigheid van een verlangen naar verandering is een uiting van het feit dat de persoon een bewustzijn heeft van de mogelijkheid van een betere toekomst. Dit bewustzijn is geworteld is de ervaring die de persoon al moet hebben met dit soort situaties. Het idee is dat wanneer een cliënt een gewenste toekomst kan definiëren hij of zij dit doet door te putten uit positieve herinneringen. Hoe kunnen we immers verlangen naar iets dat we niet kennen? Met andere woorden: positieve herinneringen zijn bouwstenen voor gewenste toekomstige scenario’s.

1. Hoe kun je praten over het eerdere succes op gang brengen?
In het algemeen kun je je cliënt helpen om eerdere successen en uitzonderingen op het probleem te vinden door vragen te stellen als:

• Wanneer was het iets beter?
• Heb je als een meegemaakt dat je een dergelijk probleem al eens opgelost hebt?
• Heb je al eens een situatie meegemaakt dit een beetje leek op wat je wilt bereiken?
• Wanneer was het probleem er niet?
• Wanneer had je minder last van het probleem?

Wanneer jij en je cliënt één van deze situaties hebben gevonden, moedig je je cliënt aan om er meer over te vertellen. Je kunt dit doen door vragen te stellen als:

• Wat ging er goed in deze situatie?
• Wat was er anders in die situatie?
• Wat maakte het mogelijk dat dingen beter gingen?
• Wat was jouw rol in dit succes?
• Hoe lukt je dit?
• Wat werkte er vooral goed?

2. Wat kun je proberen wanneer cliënten het moeilijk vinden?
Soms is het niet gemakkelijk om voorbeelden van eerder succes boven water te krijgen. Hier zijn enkele suggesties voor drie soorten uitdagende situaties:

1. De cliënt kan geen voorbeelden vinden. In sommige gevallen kan de cliënt iets zeggen als: “Beter? Ik zou het niet weten… Ik denk niet dat het al eens beter is gegaan!” Dit betekent niet dat er inderdaad nooit situaties zijn geweest die beter waren. Het is een indicatie dat deze situaties minder goed zichtbaar en herinnerbaar zijn geworden voor de cliënt. Ook kan het een teken zijn dat de cliënt je wilt laten weten hoe ernstig zijn of haar situatie is. Wat je om te beginnen kunt doen in dit soort situaties is om te normaliseren. Dit betekent dat je laat merken dat het normaal is dat hem of haar niet direct een voorbeeld te binnen schiet (“Ik kan met voorstellen dat je daar niet meteen een voorbeeld van kan vinden, het is een moeilijke vraag”). Dan moedig je je cliënt aan om rustig de tijd te nemen om na te denken. Meestal helpt het ook om de vraag iets ‘kleiner’ te maken (“Het is prima als je even rustig de tijd neemt om na te denken. Is er een voorbeeld van een situaties die een klein beetje beter was?”). Wat je doet is geduldig wachten en de cliënt aanmoedigen om zoveel tijd te nemen als nodig is.
2. De cliënt vindt een voorbeeld dat niet relevant of niet herhaalbaar is. Soms komen cliënten met situaties die beter waren maar die niet relevant lijken, bijvoorbeeld omdat ze niet herhaalbaar zijn. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn wanneer cliënten iets zeggen als: “Het was beter toen mijn baas op vakantie was.” Er zijn vaak twee goede opties die je in zo’n situatie hebt. Ten eerste kun je verkennen of deze schijnbaar onbruikbare situatie echt onbruikbaar is. Je kunt bijvoorbeeld vragen wat er in deze situatie (toen de baas op vakantie was) mogelijk was voor de cliënt. Als dit proces leidt tot het vinden van enkele positieve gedragsbeschrijvingen van wat de cliënt deed is er een goede kan dat de situatie toch leidt tot enkele bruikbare ideeën. Ten tweede kun je bouwen op het antwoord van de cliënt door te proberen het aan te scherpen. Je kunt bijvoorbeeld vragen: “Klinkt goed. En is er misschien al eens een situatie geweest waarin je baas niet op vakantie was die al beter gingen?”
3. Het blijft de cliënt gedurende het hele gesprek niet lukken om voorbeelden te vinden. In sommige (uitzonderlijke) gevallen blijft het de cliënt niet lukken om voorbeelden te vinden van een eerder succes. Dit hoeft helemaal geen probleem te zijn. Wat je kunt doen is normaliseren en erkennen van wat de cliënt zegt. Vervolgens, aan het eind van het gesprek, kun je de cliënt een observatiesuggestie geven. Hier is een voorbeeld van hoe deze suggestie kan worden geformuleerd: “Kun jij tussen nu en ons volgende gesprek let op situaties waarin dingen een beetje beter verlopen? Wanneer je merkt dat dingen beter gaan kun je dan even goed opletten op wat er anders is in die situaties en wat jij zelf anders doet? Als je probeert om te onthouden wat er anders is dan kunnen we er in ons volgende gesprek over praten”. De observatiesuggesties heeft vaak een verrassend sterk effect. De vraag zorgt ervoor dat cliënten meer bewust gaan opletten wat er goed gaat in hun leven. Dit leidt er vaak toe dat ze optimistischer worden en meer vertrouwen krijgen.

III. VAN EERDER SUCCES NAAR DE GEWENSTE TOEKOMST
Wanneer eenmaal die heldere plaatjes tot stand zijn gekomen beginnen oplossingsgerichte coaches te helpen bij het bouwen van een brug tussen die twee. Dit betekent dat het betere verleden wordt gebruikt als een inspiratie voor het kiezen van kleine stapjes vooruit in de richting van de gewenste toekomst. Normaal gesproken zal het voor cliënten niet zo moeilijk zijn om dit te doen. In andere gevallen is iets meer hulp van de coach nuttig. Hier zijn enkele tips om dit te doen.

1. Kleine stappen: Een eerste punt om te maken is dat oplossingsgerichte coaches in het algemeen focussen op een kleine stap vooruit in plaats van op een een grote sprong. Intuïtief denk je misschien dat kleine stappen alleen nuttig kunnen zijn in de situatie waarin de cliënt ook een klein probleem heeft maar dit is niet het geval. Integendeel, wanneer probleem groot zijn kunnen kleine stappen zelfs nog krachtiger zijn. Wij gaan er zelfs van uit dat ze vaak de enige manier zijn om problemen aan te pakken die ons overweldigen. Waarom dit zo is? Dit bericht legt uit dat kleine stappen vaak de volgende voordelen hebben: lage drempel, laag risico, positieve boodschap, positief sneeuwbaleffect.
2. Bruikbaarheidsvragen: om cliënten te helpen met het bouwen van de brug tussen eerder succes de gewenste toekomst kunnen we bruikbaarheidsvragen stellen. Deze vragen helpen de cliënt om expliciet te maken wat er bruikbaar was in het gesprek en hoe ze dit kunnen gebruiken. Met bruikbaarheidsvragen werkt het vaak goed om de volgende drie stappen te gebruiken: 1) de OF vraag (“Was het nuttig om hierover te praten?”), 2) de WAT vraag (“Wat is er bruikbaar voor je?”) en 3) de HOE vraag (“Hoe is dit bruikbaar voor je in je huidige situatie?”).
3. Cliëntkeuze: Oplossingsgerichte coaches respecteren en versterken het gevoel van autonomie van de cliënt. Dit betekent dat cliënten worden uitgenodigd om hun eigen stappen vooruit te kiezen. Coaches zijn daarom terughoudend in het geven van suggesties die niet direct voortkomen uit wat de cliënt zelf heeft gezegd. Het is geen probleem als de cliënt stappen vooruit noemt die ons niet zo aanspreken of die afwijken van wat wij zouden hebben genoemd. Ook is het niet noodzakelijkerwijs een probleem als de cliënt geen idee heeft voor een stap vooruit. In dat geval kun je een observatiesuggestie geven. Het is verstandig om te onthouden dat betekenisvolle verandering van cliënt voornamelijk plaatsvindt buiten het gesprek met jou (na het gesprek of tussen de gesprekken) en niet zozeer in het gesprek. Het is waarschijnlijk dat de cliënt na afloop van het gesprek met jou door blijft denken, experimenteren en leren.

Tags: brug, eerder succes, gewenste toekomst, oplossingsgericht, tips

• Tweet