Oplossingsgericht werkenden richten zich niet zozeer op interne toestanden of mentale constructen van cliënten maar in plaats daarvan op de manier waarop cliënten effectief omgaan met hun omgeving. De assumpties van oplossingsgericht werken over helpen verschillen substantieel van die van conventionele therapie en coaching. In plaats van direct advies geven op basis van ervaring of wetenschappelijk onderzoek gaan oplossingsgericht werkenden er van uit dat cliënten meer zullen hebben aan het identificeren van oplossingen binnen hun eigen ervaring. Je richten op het identificeren en versterken van wat werkt in plaats van op verklaringen in termen van persoonskenmerken en probleemoorzaken, wordt geacht de snelste en meest veelbelovende manier om cliënten te helpen vooruitgang te boeken te zijn.
Doen wat werkt
Doen wat werkt is één van de kernprincipes van oplossingsgericht werken. Doen wat werkt houdt in dat wanneer je iets probeert voor elkaar te krijgen je aandachtig let op wat werkt of wat eerder heeft gewerkt in een vergelijkbare situatie en daar dan meer van doet. Een ander aspect van doen wat werkt dat de meest oplossingsgericht werkenden aanhangen is: “Als het niet gebroken is, repareer het dan niet” wat zoiets betekent als: “Als iets voldoende lijkt te werken is het niet noodzakelijk om het te veranderen.”
Doen wat werk is belangrijker dan begrijpen waarom het werkt
Veel coachings- en therapie-aanpakken leggen veel nadruk op hun klanten helpen om te begrijpen wat er gebeurt in hun leven, waarom deze dingen gebeuren en wat ze moeten doen. Bij oplossingsgericht werken speelt begrijpen een relatief bescheiden rol. De nadruk ligt op het scheppen van een levendig plaatje van wat cliënten willen bereiken en het uitvinden van wat werk om in die richting te bewegen. Doen wat werkt is essentieel. Begrijpen waarom iets werkt wordt gezien als veel minder belangrijk. Is dat verrassend? Misschien, maar kijk maar eens naar het volgende.
Een evolutionaire kijk op doen wat werkt
Filosoof Daniel Dennett legt uit hoe begrip vaak geen voorwaarde is voor competentie. Natuurlijke selectie vormt over vele generaties kenmerken in organismes die hen competent maken zonder dat ze zich precies realiseren waarom ze competent zijn. Er is geen evolutionair voordeel aan verbonden voor het organisme om begrip in het organisme te vormen van waarom het kenmerk zo nuttig is. Het kenmerk zelf is genoeg: ”Een vlinder kan oogachtige vlekken zijn haar vleugels hebben zonder dat ze begrijpt waarom het goed is dat ze die heeft. Ze jaagt vogels weg maar beseft niet waarom.” Is dit principe alleen van toepassing op kenmerken van organismes? Nee, het kan ook slaan op producten die gemaakt zijn door organismes. Natuurlijk kan het zo zijn dat begrip vooraf gaat aan competentie. Dennett geeft het voorbeeld van de Catalaans-Spaanse architect Gaudi die extreem competent was en precies wist hoe zijn kathedraal eruit moest komen te zien voordat de eerste steen gelegd was. Maar individuele termieten, in de natuur, volgen gedachteloos eenvoudige neigingen die door evolutie in hen gevormd waren en zijn, gezamenlijk, in staat zijn om iets vergelijkbaar indrukwekkends te bouwen. Een aardig voorbeeld van competentie zonder inzicht dat Dennett geeft is hoe Polynesische boten ontwikkeld en verbeterd worden. Iedere boot is een kopie van een andere boot. Het is de zee zelf die vormgeeft aan de boten, door uit kiezen welke boten ‘werken’ en door de boten die niet ‘werken’ te vernietigen. Als de boot weer thuiskomt, maak er dan een kopie van. Dat is natuurlijke selectie bij uitstek.
Geen focus op het begrijpen van probleemoorzaken
Eén van de soorten van verklaringen die in oplossingsgericht werken worden beschouwd als weinig nuttig is het soort verklaringen van waarom en hoe problemen zijn veroorzaakt. Hoewel oplossingsgericht werkenden problemen zeker onderkennen en niet helemaal niet terugschrikken om over problemen te praten, onderzoeken ze niet waarom problemen gebeuren, hoe ze zich ontwikkeld hebben en hoe ze in eerste instantie ontstaan zijn. De oplossingsgerichte aanpak gaat er van uit dat (1) begrijpen waarom een probleem zich heeft ontwikkeld waarschijnlijk niet zo nuttig zal zijn voor het bouwen van oplossingen omdat het onwaarschijnlijk is dat het weten hoe je probleem veroorzaakt je zal duidelijk maken wat je in plaats ervan moet doen. Ook is het zo dat (2) het analyseren van waarom en hoe problemen zijn gegroeid negatieve emoties kan opwekken zoals defensiviteit, hopeloosheid, boosheid en een gevoel verkeerd te begrepen worden. Deze negatieve emoties kunnen belemmeren dat cliënten creatief worden en gaan denken in termen van mogelijkheden.
Geen focus op verklaringen in termen van persoonseigenschappen
Je richten op wat werkt komt neer op je richten op processen. Het is je richt op wat mensen hebben gedaan dat werkte voor hen in specifieke omstandigheden. Dit is heel situationeel en maakt een heel dynamische kijk op mensen mogelijk. Een aanname in oplossingsgericht werken is dat het niet nuttig en nodig is om mensen te labelen (“Jij bent een typische introvert”). Ook zijn oplossingsgericht werkenden heel terughoudend in het praten in termen van mentale entiteiten die gedrag veroorzaken (“Wat zijn jouw basistalenten?”). Het punt is niet zozeer dat ontkend wordt dat er mentale entiteiten bestaan maar veeleer dat het niet nodig is in specifieke situaties om deze te begrijpen en benoemen. Het oplossingsgerichte proces laat zien dat het prima mogelijk is om mensen te helpen zonder hen te labelen en zonder je te richten op mentale constructen. Het werk van Carol Dweck heeft laten zien dat het geven van complimenten over veronderstelde sterktes zelf heel schadelijk kan zijn.
Geen focus op taxonomieën en vragenlijsten
Veel conventionele coachings- en therapie-aanpakken leunen nogal sterk op standaardisatie door taxonomieën en vragenlijsten te ontwikkelen. Veel positieve psychologen bijvoorbeeld gebruiken gestandaardiseerde vragenlijsten om zogenaamde ‘signature strengths’ van mensen te identificeren. Omdat de oplossingsgerichte aanpak aanneemt dat je richten op mentale verklaringen niet nodig is en zelfs mogelijk schadelijk is er ook geen noodzaak om te werken met taxonomieën en vragenlijsten. De oplossingsgerichte aanpak leunt op een idiosyncratische kijk op mensen waarbij standaardlabels en constructen niet nodig zijn. In plaats daarvan worden ieder geval en iedere situatie als uniek gezien.
Tags: begrip, Carol-Dweck, competentie, construct, Daniel Dennett, doen-wat-werkt, oplossingsgericht, taxonomie
4 Reacties
Beste Godfried,
Bedankt voor je reactie. Je voorbeelden vind ik herkenbaar.
Waarom je precies spreekt van ‘verheerlijkt’ en ‘verabsoluteerd’ is me niet duidelijk want is volgens mij niet wat ik probeer te doen.
Een berichtje waarin allerlei relativering over ‘doen wat werkt’ beschrijf is dit berichtje: 6 kritische reflecties op het belang van doen wat werkt: http://bit.ly/hhBNPR
Persoonlijk ben ik een steeds grotere fan aan het worden van oplossingsgericht werken, en het “evolutiemodel”. Kleine stapjes, experimenteren en kijken wat werkt en wat niet.
Een praktisch probleem met “evolutie” is dat je stopt met dingen die niet werken. In de natuur betekent dit dat soorten uitsterven, bij een chirurgische ingreep betekent dat misschien dat de patiënt overlijdt. Dat is nu net niet wat we in een menselijke situatie willen.
Daarom is het van belang om inzicht te krijgen waarom iets wel werkt. Dat kan door problemen op te lossen (probleemoorzaken), of door te analyseren waarom iets wel werkt (identificatie van factoren die werken).
Als het goed is, gaat er meer goed dan slecht. Er zijn dus meer ‘cases’ die te onderzoeken zijn als je let op goede dingen. Helaas spreken de cases die fout gaan meer tot de verbeelding.
Oftwel: ik ben het eens met Godfried dat zonder begrip van de oorzaak, je blind bent. In navolging van oplossingsgerichte methoden: neem de tijd om te kijken waarom iets goed gaat. Dit leidt tot inzicht.
[...] te helpen om een steeds constructiever, realistischer en nuttiger perspectief te ontwikkelen 3) Je richten op het identificeren en versterken van wat, in plaats van op verklaringen in termen van p… Oplossingsgericht veranderen gaat er vanuit dat cliënten geen weerstand hebben om hulp te [...]
Doen wat werkt heeft natuurlijk zijn nut. Maar zoals het hier verheerlijkt en verabsoluteerd wordt lijkt me niet praktisch. Er zijn situaties waarin begrip van wat er fout gegaan is, van de oorzaak, volgens mij essentieel is. En dan heb ik het niet alleen over de kerncentrale of een chirurgische ingreep, waar ik toch de voorkeur zou geven aan kennis en begrip van oorzaak en gevolg. Gelukkig moet een medicijn ook informatie over de werking bevatten, inclusief bijwerkingen (wat begrip vooronderstelt). Ik vraag me af of we met trial and error, want dat wordt in deze bijdrage in feite bepleit, zo veel vooruitgang hadden geboekt op vele terreinen. Ook op het vlak van persoonlijke effectiviteit. Dus laat ik het tegenovergestelde beweren: zonder begrip van de oorzaak ben je volgens mij blind. En zonder de inspanning om oorzaken te achterhalen blijven we blind. En ik snap dat ik geen motor hoef te kunnen bouwen om hem te gebruiken.