In vervolg op deze post is hier een lijstje, opgesteld door de redactie van InterAction, the journal of SF in organisations, dat de basishouding van de oplossingsgerichte coach beschrijft:

1. Verandering vindt altijd plaats. Onze rol is om het te vinden en versterken
2. Gerichtheid op hulpmiddelen in plaats van op gebreken
3. Een houding van niet weten (zo min mogelijk aannames over de cliënt hebben als mogelijk en de cliënt als experts over hun eigen leven en wensen beschouwen)
4. Een respectvolle, niet verwijtende en samenwerkende opstelling
5. Een interactionele blik (tussen personen niet “in” de persoon)
6. Werkend richting de doelen van hun cliënten vanuit het referentiekader van de cliënt terwijl het eigen (externe) perspectief behouden blijft
7. Elk geval als verschillend behandelen en het proces ontwikkeling op basis van wat de cliënt zegt in plaats van de client in een theoretisch of conceptueel raamwerk plaatsen – het proces ontstaat elke keer verschillend op basis van de cliënt zegt/doet/wil

Lees ook: Solution-focused assumptions, 9 Solution-Focused Assumptions, and Solution Focused assumptions about children

Open deze dialoog als pdf-bestand

Van de week had ik een prettig gesprek met Hans een ex-coachingscliënt van mij en met zijn manager en personeelsmanager. Twee jaar geleden had ik hem gecoached nadat hij enkele fouten in zijn werk gemaakt had. Het doel van de coaching was om er voor te zorgen dat hij geen fouten meer zou maken in de toekomst. Omdat hij werkt in een ziekenhuislaboratorium zouden fouten risico’s voor patiënten kunnen opleveren. De coaching vond plaats in de periode van januari tot en met oktober en bestond uit zes gesprekken.
Drie weken geleden werd ik uitgenodigd voor een extra gesprek met hem en zijn nieuwe lijnmanager en de personeelsmanager. Zijn oude manager was inmiddels met pensioen gegaan en de personeelsmanager vertrekt binnenkort om te gaan werken in een ander ziekenhuis.
Eerst sprak ik met Hans. Hoewel er enkele onderwerpen waren waar hij graag aan wilde werken omdat hij er niet tevreden over was werd al snel duidelijk dat hij momenteel prima en naar tevredenheid functioneerde. Na het gesprek met Hans hadden we nog een gesprek waar ook de manager en de vertrekkende personeelsmanager bij waren. Het gesprek was heel open en positief. De personeelsmanager merkte op een gegeven moment op dat Hans er zoveel beter uitzag dat twee jaar geleden en ze vroeg hij hier zelf een verklaring voor had. hans zei het volgende:
“Eerst was ik sceptisch. Ik dacht echt dat deze coaching bedoeld was als een nette manier om van mij af te komen. En eerst dacht ik: ik kan het spelletje maar het beste meespelen. Wat kon ik anders doen? Maar na één gesprek met de coach wist ik dat dit niet waar was. Dus ik begon echt mijn best te doen. Die gesprekken waren heel nuttig. Ze hielpen mij om mijn gedachten op een rijtje te krijgen. Ik leerde hoe ik als het ware buiten mezelf kon treden en mezelf kon observeren. Dit hielp me om geleidelijk aan mijn gedrag te veranderen. Wat echt behulpzaam was was om te praten met iemand die niets van ons werk afweet. Dat hielp heel goed. Ik moest alles uitleggen.”

In oplossingsgerichte kringen wordt vaak aangenomen dat de schaalvraag voor het eerst ontwikkeld werd in het Brief Family Therapy Center van Steve de Shazer, Insoo Kim berg en hun collega’s. Maar Michael Klingenstierna Hjerth noemde iets interessant op zijn Facebook pagina dat een nieuw licht werpt op het ontstaan van de schaalvraag. Hij citeert een artikel van de Gallup organisatie dat uitlegd dat een interventie met de naam ‘The Cantril Self-Anchoring Striving Scale’ (Cantril, 1965) al wordt gebruikt sinds de jaren 60 en dat dit een favoriete interventie is van Daniel Kahneman. Michael zegt: “goede ideeën worden soms onafhankelijk van elkaar ontdekt en het bestuderen en leren van verschillende versies van een idee is een goede oefening.”

Mijn vraag: is er iemand die dit leest die toegang heeft tot de oorsponkelijke publicatie van Cantril? de volledige referentie is: Cantril, H. (1965). The pattern of human concerns. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press.

Ik zou heel graag de precieze beschrijving van Cantril in deze publicatie lezen.

Is empathie belangrijk in de oplossingsgerichte benadering? Niet volgens Insoo Kim Berg. Oplossingsgerichte coaches staat open voor en accepteren wat cliënten vertellen over hun gevoelens, percepties en overtuigingen. Maar het is niet zo dat de oplossingsgerichte aanpak erg empathisch is. Insoo Kim Berg zei hier het volgende over:

“Het veld heeft het belang van ‘empatisch begrijpen’ benadrukt dus iedereen streeft hier naar. Maar dat is niet mogelijk. Ik verwacht nooit dat iemand mij compleet begrijpt. Soms begrijp ik mijzelf niet of verander ik van mening. Dus ik denk dat het beste wat we kunnen doen is om open te staan voor wat er gezegd wordt. Dat is waarom ik de nadruk leg op het gebruiken van de precieze woorden van de cliënt, in plaats van parafraseren. Want als we herformuleren wat ze hebben gezegd proberen we het in te passen in ons idee over wat zij bedoelen.”

Tien jaar geleden, toe ik de oplossingsgerichte beginselen leerde kennen, peinsde ik soms over de vraag: hoe eerlijk is het om de oplossingsgerichte houding aan te nemen? Toen ik las over oplossingsgerichte therapeuten en coaches en hen observeerde, viel mij op dat ze nooit van mening leken te verschillen met hun cliënten en dat zij nogal vaak positief en complimenteus op hen reageerden. Ik vroeg me af hoe eerlijk dit was. Het leek allemaal zo positief, te mooi om waar te zijn. Dit kon toch niet eerlijk zijn? We kunnen het toch niet met alles eens zijn wat een cliënt zegt? We kunnen toch niet alles goed vinden wat een cliënt doet? We moeten het er toch soms mee oneens zijn, nietwaar?  En het moet toch soms voorkomen dat we iets niet op prijs stellen wat een cliënt heeft gedaan? Als dat zo is, dacht ik, is het dan niet oneerlijk om deze gevoelens NIET uit te drukken?
Mijn huidige kijk op dit onderwerp heeft zich geleidelijk aan ontwikkeld door te reflecteren op mijn ervaringen. Hoewel ik deze aarzelingen had over de oplossingsgerichte houding besloot ik om deze echt uit te proberen zodat ik kon ervaren hoe dat zou werken.  Ik probeerde de houding van niet-weten en leiden van achteren echt goed te oefenen. Ik probeerde om geen opvattingen, slimme ideeën en oordelen te hebben over cliënten en hun situaties maar dat ging mij niet goed af. Ik merkte dat allerlei opvattingen en ideeën in mijn hoofd op beleven komen en ik vond het erg moeilijk om ze niet naar voren te brengen.

Nadat ik Insoo Kim Berg leerde kennen en met haar sprak over deze onderwerpen begon ik ze beter te begrijpen. Toen ik vroeg of zij ooit meningen en oordelen had terwijl ze met cliënten aan het praten was, legde ze uit dat het er niet om ging om geen eigen zienswijzen of oordelen te hebben. Het punt was dat het oplossingsgerichte gesprek plaats vond binnen de kijk op de werkelijkheid van de cliënt. Ze legde uit dat je tijdens het gesprek met één voet in de werkelijkheid van de cliënt stapt terwijl je andere voet stevig in je eigen werkelijkheid blijft staan. Tijdens het gesprek kunnen je eigen zienswijzen blijven bestaan, maar zij zijn niet waar het gesprek over gaat.

Daarna stond ik mijzelf toe om mijn eigen meningen en oordelen te hebben. Wanneer ik merkte dat ik een irritatie, een slim idee over een oplossing, een oordeel, en dergelijke had, stond ik mezelf eerst toe om deze te hebben maar vervolgens schoof ik ze direct terzijde omdat ik inzag dat dit gesprek niet over mij ging maar over de cliënt. Goed te doen, merkte ik.
Na verloop van tijd leerde ik nog iets anders, namelijk om mijn impulsen, meningen en reflexen anders te gaan zien. Eerder wanneer  er plotseling een sterk gevoel of een nadrukkelijke gedachte over een cliënt in mijn hoofd opkwam vond ik het moeilijk om hier niets mee te doen omdat ik het gevoel had dat wel erg belangrijk moest zijn. Tegenwoordig vind ik het wat gemakkelijker om minder gewicht toe te kennen aan deze gedachten, impulsen en ideeën omdat ik heb gemerkt hoe snel deze kunnen veranderen. Nu ik beter ben geworden om deze impulsen terzijde te schuiven en me te concentreren op het perspectief van de cliënt, heb ik keer op keer gemerkt hoe snel mijn gedachten en opvattingen veranderen naarmate ik meer te weten kwam over de situatie van de cliënt. Er was bijvoorbeeld een situatie waarin ik, bij het begin van het gesprek, de cliënt nogal arrogant vond. Ik schoof deze impuls terzijde, terwijl ik tegen mezelf zei: dit gesprek gaat niet over mijn manier van kijken en denken maar over het perspectief van de cliënt en ik ging door met het onderzoeken van zijn perspectief. Ik was verrast om te ervaren hoe mijn kijk op deze cliënt drastisch verschoof gedurende het gesprek. De oplossingsgerichte vragen die ik stelde hielpen de cliënt om positiever en constructiever te worden en om meer open naar andere mensen te gaan kijken en hij begon dingen te ontdekken die hijzelf anders zou kunnen gaan proberen. Ik begon deze man zowaar aardig te vinden. Een shock! In een kort gesprek was mijn perspectief op deze cliënt totaal anders geworden. Op dat moment was ik blij dat ik mijn negatieve kijk op hem niet tot uitdrukking had gebracht. Ik realiseerde me dat het te simpel is om te spreken van oneerlijkheid als je niet iedere gedachte, gevoel, mening of indruk direct tot uiting brengt.  Ik realiseerde me niet alleen dat het gesprek met je cliënt niet over jouw perspectief gaan maar over het zijne. Ook realiseerde ik me hoe snel het perspectief van je cliënt en van jouzelf kan veranderen door het oplossingsgerichte proces. Als ik nu denk dat een cliënt arrogant is denk ik vaak bij mezelf iets als: Wedden dat ik ik dat straks niet meer denk als we wat langer hebben gepraat?

Wat is het non-confronterende aspect van oplossingsgericht coachen en hoe kan het dat het werkt?
Eén van de opmerkelijke dingen in de oplossingsgerichte benadering is dat er niet geconfronteerd wordt. Oplossingsgerichte coaches werken met het principe dat ze werken met wat cliënt dan ook maar zeggen dat er gebeurt in hun leven en met wat het ook is dat ze willen bereiken. Verschillende concepten illustreren hoe oplossingsgerichte coaches werken met het persectief van de cliënt, zoals leiden van achteren, de houding van niet-weten, en taalmatching.
Wat is de reden om wat de cliënt zegt zo serieus te nemen? Zo ongeveer sinds de jaren ’60 is er binnen de psychotherapie en andere helpende professies aandacht gekomen voor cliëntgeleidheid. Werken met het perspectief van de cliënt heeft belangrijke voordelen. Als coaches heel serieus nemen wat cliënten zeggen zullen deze zich in het algemeen goed begrepen voelen en zullen ze het gesprek als relevant ervaren. Ook zal het waarschijnlijk zo zijn dat hierdoor snel een goede samenwerkingsrelatie ontstaat tussen coach en cliënt. Een meer confronteren stijl van interveniëren door coaches kan ertoe leiden dat cliënten geirriteerd raken of defensief worden (lees hier waarom), kan hen het gevoel geven dat de coach hen niet serieus neemt, kan ertoe leiden dat zij zich slechter gaan voelen over zichzelf, etc. Het kan heel bedreigend zijn om geconfronteerd te worden. Bovendien zal het vaak moeilijk zijn de cliënt te overtuigen. Filosoof Daniel Dennett schreef ooit: “You seldom talk anybody out of a position by arguing directly with their premises and inferences.”
Een andere vraag is: hoe kan het mogelijk zijn om cliënten te helpen zonder dat het je toegestaan is hen te confronteren? Hoe kunnen ze nieuwe perspectieven en mogelijkheden ontdekken? Deze vragen lijken in het bijzonder relevant in situaties waarin cliënten vast lijken te zitten. Welnu, dat werkt als volgt. Door te werken met wat de cliënt ook maar naar voren brengt scheppen oplossingsgerichte coaches een basis van vertrouwen en van openheid in het gesprek. Cliënten gaan zich daardoor opener opstellen en voelen zich begrepen. Ze worden uitgenodigd om te vertellen wat relevant is voor hen wat heel motiverend werkt. Ze worden uitgenodigd om te beschrijven hoe ze willen dat hun situatie wordt. Wanneer ze eenmaal beginnen te zien hoe hun gewenste toekomst eruit ziet worden ze positiever, hoopvoller en creatiever. Wanneer oplossingsgerichte coaches hen vragen wat al eerder heeft gewerkt, wordt hun hoop verder ondersteund. Wanneer coaches geduldig en enthousiast vragen naar meer details over situaties in hun verleden die beter waren, en wanneer coaches hier met waardering op reageren, krijgen cliënten meer en meer inzicht in in wat ze kunnen doen om vooruitgang te boeken. Als oplossingsgerichte coaches hen uitnodigen om een kleine stap vooruit te kiezen groeit hun gevoel van zelfredzaamheid en competentie verder. Op een tedere en niet-confronterende manier hebben oplossingsgerichte coaches hun cliënten geholpen om hun perspectief op de werkelijkheid te veranderen en om dingen te ontdekken die kunnen helpen. Op geen enkel moment in het proces was het nodig om te confronteren. Paradoxaal maar waar.

Wilt u meedoen aan onze enquête? We zijn benieuwd in welke contexten en rollen u oplossingsgerichte technieken en principes gebruikt.

Ga naar de enquête

Recent hoorde ik een aardig  gesprekje tussen een docente op de middelbare school en één van haar leerlingen. Het korte gesprekje deed me denken aan Carol Dweck’s werk. Het gesprekje vond plaats op de gang in een korte pauze.

In reactie op de vorige vraag kwam nog een vraag binnen: “Kun je een persoon oplossingsgericht helpen die de oplossingsgerichte aanpak zelf al kent?”  Mijn ervaring is: ja, dat kan! Drie gedachten schieten me te binnen:

1. De meeste mensen die oplossingsgericht werken kennen, zullen er vermoedelijk al positieve ervaringen mee hebben wat er waarschijnlijk toe zal bijdragen ze welwillend zijn om het te proberen.
2. Mensen die oplossingsgericht werken kennen zullen het waarschijnlijk zelf al gebruiken om hun eigen problemen op te lossen (zelfcoaching). Wanneer je zulke mensen help, zal het waarschijnlijk zo zijn dat ze zullen helpen om de juiste vragen te stellen.
3. Als ze iets zeggen in de trand van: “Of, die vraag ken ik, dat is de schaalvraag!” dan is het waarschijnlijk verstandig om te reageren met een reactie als: “Aha, die ken je al! Denk je dat het nuttig is om die vraag eens uit te proberen? Als ze het ermee eens zijn, ga je gang. Zijn ze het er niet mee eens, bespreek dan samen wat nuttiger zou zijn om te bespreken.

Stanus Cloethe, een oplossingsgericht coach uit Zuid Afrika, die dit las, voegde het volgende toe: “Zelfs ik ervaar iets anders als iemand me door het oplossingsgerichte proces leidt. Het helpt me om een ander perspectief te vinden.”